सामुदायिक विकासको सपना

  • Get News Alerts

तपाईँ के भन्नु हुन्छ, मलाई भने एउटा प्रश्नले हिजो आज सधै झक्झक्याउँछ? एउटा विकासे कार्यकर्ताले कुरा उप्काउदै भने, यो आयआर्जनका नाममा दश बीस वटा कुखुराका चल्ला, एक दुई हजारका बाख्रा, केही तरकारीको बिउ अनि ४ हाते प्लास्टिक बाड्ने र यी क्रियाकलाप गर्न गाँउलेलाई थाहै छैन भन्दै कहिल्लै खेतबारी तथा गोठ नटेकेका तालिमेबाट सिक्न उर्दि गर्दै, त्यस्तो विकासको काम भए नभएको जाच्न करोड पर्ने गाडी चढेर गाँउ पुग्ने विकासे हाकिमहरू, यस्तो विकास बाड्ने कार्यकर्ता र तालिमेका बारेमा गाउँलेले मनमा कस्तो चित्र बनाएका होलान्? यो मेरो लागि अपेक्षा गरे भन्दा भिन्न तरिकाले सोधिएको तर मैले बेला बेला उठाउने प्रश्न हो। 

यो कुरा सुनेर, लामो समयसम्म विकासे भनेर गाउँघरमा पहिचान बनाएका राष्ट्रिय तथा अन्तराष्ट्रिय गैरसरकारी संघसंस्थाहरु अब बिस्तारै गाउँलेका लागि सहयोगि कम र बोझिला बढी बन्दै गएका रहेछन भन्ने थाहा पाउन मलाई कुनै कठिनाई भएन। गाउँघरमा भए गरेका अधिकांश सामुदायिक तथा जिविकोपार्जनका काम सन्तोसजनक मात्र होइन, बयान गर्न लाजमर्दा समेत रहेका छन्।

गाँउलेलाई नजान्ने ठानेर सिकाउन गएका विकासेले गरेका काम देखेर गाँउलेहरुनै उल्टै गिज्याउँदैछन्। एउटा दलित बस्तीमा समुदायको आयआर्जनका लागि भन्दै बाडेका २० बटा कुखुरा मध्ये नौ वटा मरिसकेको गुनासो सुनाउँन नपाउदै सोही गाउँका सामाजिक परिचालकले कडै शव्दमा हकारे ‘तँपाईले कुखुरालाई घाममा राख्नु भएन होला यस्तो जाडोमा अनि हामीले दिएको औषधी खुवाउन बिर्सनु पो भयो कि? नजिकै रहेको सड्दै गरेको काठ र अलि पर बज्र परेको सिमेन्टको कथा अझ बेग्लै थियो।

भएछ के भने भूमीहिन दलितलाई सामुहिक कुखुरापालनका लागि खोर बनाउने भन्दै ल्याएको सिमेन्ट र काठ त खोर बनाउने ठाँउ नभएर कुहिएको रहेछ। यो त एउटा सामान्य उदाहरण मात्र हो ।

गाँउघरमा देखिने यस्ता विकासका दृष्य बयान गरेर साध्य छैन। पानी नआउने धाराका टुटी र खुल्ला दिसामुक्त क्षेत्र भनि टाँसिएका र्बोड नेरै दिसा भएको देखाउँदै, ‘पहिला पहिला जात्रा हेर्न हाँडीगाँउ जाने भन्थे अब त्यता हैन यतै आए हुन्छ है’ भन्दै एक जना गाँउले दाईले ब्यंग्य गरेको अहिले भरखर जस्तै लाग्छ। लक्षित समुदायमा कमै पुग्ने सरकारी सेवा सुविधाका बारेमा काठमाडौंमा चर्कै चर्चा गरिन्छ। तर गाँउमा बरू त्यति असन्तुष्टि सुनिएन यिनका बारेमा जति बिकास बाढ्न पुगेका संघसंस्थाहरुको बारेमा सुनियो।

हुनत यसलाई केही नगर्ने भन्दा, गर्ने नै बढी विवादमा हुन्छन् भन्न पनि सकिएला तर कुरा त्यति भनेर मात्र अब ढाट्न र टार्न हुँदैन। सामुदायिक विकास तथा जिविकोपार्जनका नाममा संघसंस्थाहरुले कहिलेसम्म कनिका छर्ने हो? अब यस्को जवाफ नदिई धरै छैन।

नेपालमा च्याउसरी उम्रिएर बहुदलसँगै मौलाएका विकासे संघसंस्थाहरू, ‘पेशेवर राजनीतिमा लाग्न तथा राजनीतिको नशाबाट भाग्न’ नसकेका पढेलेखेका बेरोजगार जमातले नेतृत्व गरेका थिए भने केहीपछि यसमा विकासको नशा बाडेर पैसा कमाउने दलाल समेत मिसिए। पछिलो चरणमा सरकारले निजिक्षेत्रलाई विकास कार्यान्वयनमा साझेदार बनाउन थालेसँगै यो केही विकासे ठेकेदारका लागि पैसा कमाउने उद्योगको रूपमा समेत विकशित हुँदै गयो। यस अवधिमा यो उद्योगमा पर्दा पछाडि व्यापारी, उच्च पदस्थ कर्मचारी तथा राजनीतिका हस्ती समेत सामेल भए।

गाँउघरमा नमुना तथा उदाहरणीय काम गरेर देखाउने, सिक्ने सिकाउने र फैलाउने कवोल गरेर भित्रिएका धेरै जसो संघसंस्थाहरुले समुदायलाई चाहिनेभन्दा आफूलाई मन लागेको विकास बाढ्ने गरेका छन्। यस्तो हुनुमा ‘धेरै जान्ने दाताका सबैकुरा जान्ने परामर्शदाता’ भएको स्थानीय साझेदारका गुनासा छन्। दाताले निर्धारण गरेका प्रतिफल शृंखलाका सूचक पुरा भएको देखाउन सफलताको कथा बनाउनेमै रमाएको देखियो विकासे संघ संस्थाहरुको ठूलो जमात। तर धेरै जसो यस्ता विकासे गतिबिधिलाई समुदायले अपनत्व नलिदा भने यी बेवारिसे  बनेका प्रसस्तै उदाहरण भेटिन्छन् गाँउघरमा। यसको अर्थ सबै काम बालुवामा पानि हाले सरहका छन भन्ने होईन साथै यसकार्यमा समर्पित सबै कान चिरेका छन् भन्ने पनि होईन होला।

विकासे यात्राको शुरुवातका आआफ्नै विबेचना र विश्लेषण होलान्। सन् १९४९ जनवरी २० का दिन गरेको सम्बोधनमा तत्कालिन अमेरिकी राष्टपति हेरी ट्रयुमनले दोस्रो विश्वयुद्वमा ध्वस्त युरोपको पुननिर्माणको प्रशगमा प्रयोग भएको  विकास शव्द अहिले उन्नति र प्रगतिको प्रयायबाची बनेको छ। देश अनुसारको परिवेशमा यसका उत्पति र उथ्थानका फरक फरक कथा पनि होलान्। नेपालमा भने सामुदायिक विकासमा संघ संस्थाहरुको उपस्थिति कुनै योजनावद्ध सोचबाट विकशित भएको होईन।

शुरुमा परोपकारका लागि खोलिएका यस्ता संस्थाहरु दाताको आगमनको स्वागत गर्दै स्वरोजगारका लागि फेरिने र थपिदै जाने गरेको देखिन्छ। अहिले यस्ता संघसंस्थाहरुको  संख्या साठी हजार नाघेको छ। यी मध्ये धेरैजसो आ आफ्नो क्षमता अनुसार बिभिन्न खाले विकास बाढ्नमै संलग्न छन्।

०३७ सालको जनमत संग्रहमा जिताइएको सुधारिएको पञ्चायतको औचित्य पुष्टी गर्न विकासप्रेमी हुनुपर्ने बाध्यता थियो तत्कालिन साशकहरुलाई । त्यसैले उदारवाद भित्र्याउने नाममा भित्रिए दाता र विदेशी गैरसरकारी संघ संस्थाहरु।

यससँगै विकासको जस आफैं लिने तर अपजस यतै सार्ने रणनीतिसहित भित्रिएका दाताका परियोजना तथा विदेशी गैरसरकारी संघ संस्थाहरुले विकास साझेदारको रुपमा चित्रण गर्ने गरिएका स्थानीय संघसंस्थाहरु अन्जानमै परनिर्भरताका बाहक बन्न पुगे नेपाली समाजका लागि। रहर या बाध्यता जे भने पनि, यही बाटै शुरू भएको हो नेपाली समाजलाई पराधिन र परनिर्भर बनाउने अन्त्यहिन विकासे यात्रा। 

अर्को कुरा, बेला बेलामा हुने राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा धनी देशले गरिब देशलाई गरिबी निवारण तथा सामुदायिक विकासमा सघाउने वचनवद्धता देखाउने चलन छ। बाहिरबाट हेर्दा समग्र मानव समुदायको उथ्थानका लागि गरिएको सार्थक प्रयत्न जस्तो लाग्ने यो सहायता उनीहरुको आफ्नो व्यापारिक तथा आर्थिक साम्राज्य फैलाउने तथा आफ्नै रोजगारीका अवसर बढाउने निहित उद्येश्यमा केन्द्रित हुन्छ।

अहिले, दिगो विकासको नारामा फैलिएको विकास अभियान अहिले दिगो विकास लक्ष राखेका १७ वटा कार्यक्रममा बाडिएका छन्। १ र २ मा राखिएका गरिबी निवारण र शून्य भोकजस्ता नारालाई आधार बनाएर धनि देशका अन्तर्राष्ट्रिय विभाग, बहुराष्ट्रिय विकास साझेदार र ती देशका गैरसरकारी संघ संस्था र परामर्शदाता कम्पनीहरू आफूखुसी गरिब तथा बिपन्न देश र समुदायका प्रथामिकता तोक्दै विकासका योजना बनाउन सल्वलाउँछन्।

यस्तो योजना बनाउँदा विषयगत तथा भौगोलिक कार्यक्षेत्र बिभाजन समेत गरिसकेका हुन्छन्। बिगत केही दशकदेखि दाताबाट सञ्चालित परियोजना, बिदेशी गैरसरकारी संघ संस्थाहरुका कार्यक्रम र बिषयगत तथा भौगोलिक कार्यक्षेत्र बिभाजनको विश्लेषण गर्ने हो भने उनीहरुले गरेको नवउपनिवेशी भागबन्डा प्रष्ट देखिन्छ ।

पहिले पहिले दाता तथा विदेशी गैरसरकारी संघसंस्थाहरु यस्ता परियोजना आफैं सञ्चालन गर्थे। लामो समयदेखि ‘जताबाट आएको दान उतै फर्काएको’ आरोप खेपेका दाताहरुले सन् २००८ मा भएको पेरिस सम्मेलन पछि दानको सदुपयोग बढाउनका लागि भन्दै स्थानीय साझेदार संस्था मार्फ्त मात्र कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने लगाएतका विकास साझेदारी आचारसंहिताको कागजी व्यवस्था गरे।

यो कुरा यीनका गाडी तथा अफिसमा टाँसिएका स्टिकरमा समेत देख्न पाईन्छ। तर व्यवहारमा भने यिनैले चलाउने गरेका छन् विकास परियोजनाहरू। ‘स्थानीय साझेदार त नाम मात्रका हुन हामीले आफै नगर्ने हो भने त यती पनि हुँदैन’ सगर्व प्रस्तूत   हुन्छन् विदेशी गैरसरकारी संघसंस्थाहरुका कारिन्दाहरू।

त्यसैले पनि होला स्थानिय संघसंस्थले आफ्नै गाँउघर र समुदायको विकासमा साझेदार हुँदा पनि यसको जिम्मेवारी बोध गर्ने भन्दा लगाए खटाएको कृयाकलाप गर्ने गरेका छन्। आफूले सञ्चालन गरेका विकासका गतिविधि सन्तोसजनक नभएको थाहै नपाएका भने हैनन् तर रोजगार धान्न देखेको पनि नदेखेझै गर्न लाचार देखिन्छन् स्थानीय कार्यकर्ता।

सरकारी निकाय यस क्षेत्रमा मौलाउँदै गरेको विकृति सच्याउने नीतिगत प्रावधान बनाउने र यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनको बाटो पहिल्याउने भन्दा यीनै लाचार स्थानीय संघसंस्थाहरुलाई गलाउने रणनीतिमा मात्र लागेको छ। पार्टीहरुको भागबन्डाबाट नियुक्ति पाएका यसका सञ्चालक सदस्यनै यिनको केरकारमा लागेको देख्दा पुलिसले अपराधीलाई गरेको व्यवहार भन्दा फरक लाग्दैन।

भौतिक पूर्वाधार तथा मानवीय क्षमता बृद्धिमा सबैले उत्तिकै र उस्तै गरी लगानी गर्नुपर्ने उर्दिले केही राम्रा काम गरेका संस्थाहरु मकैसगै घुन पिसिएको अवस्थामा छन्। खासगरी, क्षमता तथा प्रविधि विकास, अनुसन्धान, अधिकारका लागि नीति पैरवीमा लागेका संस्थाहरुले यस्तो झमेला झेल्दै आएका छन्। 

त्यसै गरी गैरसरकारी संघ संस्थाहरुको स्वतन्त्रता तथा हित संरक्षण, मानव अधिकार, सामाजिक न्याय र गरिवमुखि विकासका लागि संर्घष गरिरहेको गैसस महासंघ, यस्ता विकासकार्यका विकृति सच्याउन सार्थक पहल गर्न आँट गर्न सकेको देखिदैन। बिडम्मवना, कसैले यसको कमजोरीका बारेमा प्रश्न उठाउन हुँदैन, खेदो खन्न उद्यत छन यसका संचालकहरू।

यो सबै हेर्दा अब दाताका विकास परियोजना मुख्यत सामुदायिक तथा जिविकोपार्जन, विदेशी तथा स्वदेशी गैरसरकारी संघसंस्थाहरुको यसमा रहेको योगदानको बस्तुनिष्ठ समिक्षा गरि कमि कमजोरि सच्याउन सार्थक पहल गर्ने बेला भएको छ।

यो समिक्षा गर्न समेत दाता नै खोज्न पर्ने बाध्यता बिच, यसको आत्मसमिक्षाको शुरूवात गरेर आफूमाथि उठाईको प्रश्नको सामना गर्न र सच्याउन पहल गरेर उदाहरण प्रस्तुत गर्ने दाता तथा विदेशी गैरसरकारी संघ संस्थाहरुका लागि यो एउटा राम्रो अवसर पनि हो । हेरौ, अरुलाई अर्ति दिनेहरू आफ्नै बारेमा के भन्छन्। 

   लेखक खाध्य तथा दिगो कृषिका अभियानकर्ता हुन्।

प्रतिकृया दिनुहोस

विचार

किनमेल

ग्लोबल

कला

अंग्रेजी संस्करणबाट

ब्लग

  • मतगणना स्थलमा जे देखियो मतगणना स्थलमा जे देखियो

    सयौं मतपत्र यस्ता थिए, जसमा ल्याप्चे लगाएर भोट हालिएको थियो। पार्टीका उम्मेदवारलाई भोट हालिसकेपछि सोही पदमा उठेका स्वतन्त्र उम्मेदवारलाई पनि भोट हालिएको धेरै पाइयो। जस्तो, रुख वा सूर्य चिह्नमा भोट हालेपछि क्यामरा वा इस्टकोट चिह्नमा मत हाल्नेको संख्या हजारौं थियो।
     

    मानवी पौडेल

  • बालबालिकाहरुमा लुकेको संबेदनशील समस्या ‘थाइराइडको समस्या’ बालबालिकाहरुमा लुकेको संबेदनशील समस्या ‘थाइराइडको समस्या’

    बिश्वमा करिब २०० मिलियन भन्दा बढी मानिसहरुमा थाइराइडको कारण बिरामी हुने गरेको पछिल्लो तथ्याङ्कहरुले देखाएका छन्। यो समस्या मध्ये ५० प्रतिशत बिरामीहरुको जनचेतना नभएको देखिएको छ। बिश्वको जनसंख्याको करिब ३० प्रतिशत मानिसहरु आयोडिन कमी भएका क्षेत्रमा बसोबास गर्ने गरेको अध्ययनहरुले देखाएको छ।

    डा. बिनोद कुमार साह

  • अमेरिकामा तालिम अमेरिकामा तालिम

    (तिब्बतबाट नेपाल आएपछि गोम्पोले पुनः विवाह गरे। सन् २००८ मा पनि मैले उनलाई भेटेको थिएँ। तिब्बती संस्कारमा मृतक व्यक्तिको नाम नभन्ने चलन छ। त्यो कुरा मलाई त्यतिबेलासम्म थाहा थिएन, थाहा भएको भए सोध्ने पनि थिइनँ। तिब्बती संस्कार थाहा पाएपछि मैले तिब्बतीसँग कुरा गर्दा नाम बताउन मिल्ने भए मात्र बताउनु होला भन्ने गरेको छु। गोम्पोले मृतक आमा र छोरीको नाम बताउँदा आँखाभरि आँसु लिएका थिए। मैले उनको पुरानो घाउ कोट्याएर दुःख दिएँ। मेरै कारण टलपलाएको थियो गोम्पोको आँखामा आँसु। क्षमा गर साङ्गे गोम्पो!)

    श्रीभक्त खनाल

साहित्यपाटी

  • प्रेम, प्लाष्टिकको फूल र बिबाह प्रेम, प्लाष्टिकको फूल र बिबाह

    प्रेमको पनि सिधा अर्थ छ यदि कोही तपाईलाई राम्रो लाग्यो भने वा तपाईँपनि कसैलाई राम्रो लाग्यो भने प्रेम हुन्छ। यस्तो प्रेमको आधार कुनै रगतको सम्बन्ध हुँदैन। कुनै सात राउण्ड जग्गेको सम्बन्ध वा रोजगारको वाध्यता केही हुन्न। केवल इमान्दार र साँचो प्रेम मात्र हुन्छ। बिना लेनदेन प्रेमको नशा उच्चतम हुन्छ।

    महेन्द्र पौडेल

  • वैंशालु मन वैंशालु मन

    'राम्रै मान्छेको हातबाट खान पाएर पनि होला, तामाको अँखोराको पानी मीठो हगी!' एउटाले मुख मिठ्यायो। 'बैँशमा त स्याल पनि घोर्ले हुन्छ भन्छन्। तर यो घोर्ल्याइँ केटा भन्दा केटीमा बढी हुन्छ, किन होला? बैँशालु केटीको छाला नरम, अनुहार उज्यालो र शरीर पनि बान्की पारेको हुन्छ। रुपै नभएका भनिनेहरु पनि केही हदसम्म ध्यान खिच्ने खाल का हुन्छन्। केटाहरुलाई चाँही राम्रो कुराले हतपती पत्याउँदैन। प्रकृतिले नै केटीहरुको केही न केही पक्षपोषण गरेकै हुन्छ।' अर्को जान्ने पल्टियो।

  • मृत्युको सौन्दर्य मृत्युको सौन्दर्य

    मृत्युसँग पनि 
    सौन्दर्यको आयामहरु हुँदोरैछ

    जस्तो कि-
    चुँडिएपछि सयपत्री गलामा झुण्डिन्छ
    चुँडिएपछि लालीगुराँस शिरमा अल्झिन्छ

    नवीन प्यासी

पाठक विचार

  • राजीनामाले उज्यालियो दाहालको छवि

    लोडसेडिङ अन्त्य, ओबरमा हस्ताक्षर, फास्ट ट्रयाक लगायतका राम्रा काम दाहाल नेतृत्वको सरकारले अघि बढाएको छ। तिनको सह्राना गर्न कन्जुस्याईं गर्न हुँदैन। मुख्य कुरा यदि दाहालको राजीनामाभित्र कुनै भित्री खेलहरु सम्मिलित छैनन् भने उहाँको यो कदम अत्यन्त प्रशंसनीय छ। साथै दाहालले आफ्नो कद उँचो गर्ने अवसर सहर्ष सदुपयोग गर्नुभएको छ। वचनमा ढुक्क बन्न नसकिने मानिस भनेर चिनिने उहाँको छवि उजिल्याएको छ।

    कल्पना भट्टराई

लोकप्रिय

सिफारिस

सूचनापाटी

छापाबाट